Hiral's Blog

January 7, 2016

બાળકની શીખવાની પધ્ધતિ વિશે મારાં અવલોકનો.

 

આજકાલ બધી જ વાતમાં જિના ઘણું બોલે છે. કોઇપણ ટોપિક હોય, એનો ટુંકનિબંધ તૈયાર જ હોય.  અને વાતે વાતે મસ્તી અને હાસ્ય પણ એટલું જ.

એટલું બધું વૌવિધ્ય હોય એની વાતોમાં કે આપણને નવાઇ લાગ્યા જ કરે કે ક્યાંથી આટલું બધું શીખે છે?

પછી એમ થાય એ તો બોલે છે એટલે અનુભવાય છે

બાકી પ્રથમ બે વરસ આટલી જ તીવ્રતાથી અવલોકન કર્યું હશે ત્યારે જ તો એકદમથી બધું જ વ્યાકરણની ભૂલ વગર બોલી શકે છે.

બધા જ બાળકો આમાં એકસમાન છે.ચાર-છ મહિનાનો જ ફરક પડે પણ લગભગ બધાં જ બાળકો એક સરખી તીવ્રતાથી ગ્રહણ કરે છે એવું લાગ્યા વગર રહેતું નથી.

બાકી જુદી પડે તો સૌની પ્રકૃતિ- કોઇ આંખથી વધુ શીખે તો કોઇ કાનથી, કોઇ અતિશય ચંચળ પ્રકૃતિ હોય તો શરીરથી વધુ ધમાલ વ્યક્ત કરે.

જેમાં અમુક અંશે વારસાગત હોય અને અમુક પોતાનું મૂળ સ્વરુપ વ્યક્ત કરે.

અને એ પ્રમાણે એમનાં રસ-રુચિને અનુકુળ વાતાવરણ મળવું જોઇએ…..

ખેર જિના વધુ આંખથી શીખે છે (જોઇને અને અવલોકન કરીને). અને પછી કાનથી (સાંભળીને). ખેલકૂદ બધાને પસંદ હોય જ એવું સામાન્ય એને પણ પસંદ છે.

કેવી રીતે? બધી જૂની વાતો લખવાનું મન થઇ આવ્યું. અને એની શીખવાની ઢબ મને બહુ શરુઆતથી ખબર પડી એટલે મને ઘણી રાહત પણ હતી અને છે.

—-

૧) નવજાત શિશુ-જિના જ્યારે એને બાલ્કનીમાં લઇ જતાં, ઉપર ફરતા પંખી તરફ અને એની દિશામાં તરત આંખો ફેરવતી.

૨) જન્મ પછીનાં શરુઆતનાં બે-ત્રણ દિવસને બાદ કરતાં અંધારુ થાય એટલે સૂવાની અને વહેલી પરોઢે જાગવાની ટેવ કુદરતી હતી. અડધી રાતે ભૂખથી ઉઠે તોય ફીડીંગ કરીને તરત સૂઇ જાય.

ક્યારેય મને રાતના ઉજાગરા નથી થયા.

જે શિશુ કાનથી વધુ કામ લે છે તેઓ ઘણું ખરું રાતે વધુ રડે છે. એકદમ નિરવશાંતિમાં તેઓ વધુ બેચેન બની જતા હશે કદાચ.

૩) કોઇ નવી જગ્યાએ એ ટગર-ટગર વિસ્મયતાથી જોઇ રહેતી અને ખુશ રહેતી. (એને નવું નવું જોવું ગમતું હતું). આથી નવી જગ્યા અને નવા માણસો એને ગમતાં પણ કોઇના ખોળામાં

રમવું ગમતું નંઇ. તરત અકળાતી. એને મજા નવી જગ્યાની અને નવું જોવાની રહેતી.

૪) બાળક બે વરસનું થાય તે પહેલાં માતા-પિતા પોતાની પસંદના રમકડાં લે છે. જે માતા-પિતાને આંખથી શીખવાની પ્રકૃતિ હશે તેઓ રમકડાંની પસંદગીમાં રંગને વધુ પ્રાધાન્ય આપે છે અને જેઓ કાનથી એટલે કે સાંભળીને શીખવાની પ્રકૃતિવાળા છે તેઓ ધ્વનિ ઉત્ત્પન્ન થાય એવા રમકડાંની વધુ પસંદગી કરે છે.

એવા ઘરોમાં અનાયાસે જ ટી.વી વગેરે વધુ બાળકોની નજરે ચઢે છે. જો કે નવજાત શિશુ ટી.વી સામે ચિત્રો માટે લલચાય છે કે અવાજ માટે તે કળવું મુશ્કેલ છે.

પણ નવજાતશિશુને ટી.વી વગેરેના સંસર્ગથી દૂર રાખવું હિતાવહ છે કારણ એમનાં માટે જાણવા અને શીખવા આસપાસમાં બીજું ઘણું છે. શિશુના જન્મ પછી માતા-પિતાએ પોતાની

શીખવાની પધ્ધતિનું અવલોકન કરવું પણ એટલું જ જરુરી છે જેટલું બાળકની પધ્ધતિનું. જેથી બાળક પર પોતાની પસંદગી ખોટે ખોટી તો નથી લદાઇ રહી તેનો ખ્યાલ રહે અને સાથે

સાથે પોતાનાં સબળા અને નબળા પરિબળો વિશે વધુ જાણીને એ પ્રમાણે બાળકોને રસ લેતાં કરી શકાય.

૫) જિનાની શીખવાની પધ્ધતિ વિશે ઘણોખરો અંદાજ હોવાથી છ મહિનાની જિના માટે ફ્લાઇટમાં રંગબેરંગી એટલે કે એનાં માટે ધ્યાનાઆકર્ષક બે-ત્રણ રમકડાં પર્સમાં રાખેલાં, માત્ર એક સંગીત -અવાજ વાળું રમકડું સાથે રાખેલું અને એનાથી જ એ ખુશ રહેલી (બાકીનો સમય તો સૂઇ જાય).

એની આંખથી અવલોકન કરીને શીખવાની ટેવ વિશે ખ્યાલ હોવાથી જાહેર જગ્યાએ કે બીજે કશે ભાગ્યે જ અસમંજસ વાળી સ્થિતિ પેદા થઇ છે. એનો મુખ્ય ફાયદો એ થયો કે એ વધુ

હસતી-ખેલતી રહેલી અને રહે છે.

૫) બાળકોને કઇ ઉંમરથી વાંચવામાં રસ લેતા કરવા તે તો ચોક્કસ નથી પણ ‘ચોપડીમાં ચિત્રો ઘણું ખરું બધા શિશુને ખૂબ ગમતું હોય છે’ વળી સાથે સાથે ‘તેઓ વાંચનારની સાથે

એના અવાજ વગેરેને બહુ જ પસંદ કરતા હોય છે.’ બાળક સાથે આત્મિય થવાનો અને એની વિચારશકિત ખીલવવાનો આ ઉત્તમ ઉપાય મને લાગે છે.

વળી આ  રીતે બાળકો બહુ ઝડપથી વાંચતા અને વિચારતા થાય છે. ગ્રુપમાં સ્ટોરીટેલિંગથી તેઓ વધુ સામાજિક પરિચય પામે છે અને શીખે છે. (ભલે બોલતા શીખવાને હજુ વાર હોય)

બાળક સાથે ચિત્રોવાળી ચોપડી વાંચવાથી મુખ્ય ફાયદો એ છે કે જે બાળકો ‘આંખથી વધુ શીખે છે તેઓ સાંભળવામાં પણ રસ લેતાં થાય છે જે બહુ જ જરુરી છે.’

વળી કાનથી વધુ શીખી રહેલાં બાળકો ‘વાંચવામાં એટલે કે ચિત્રોના અવલોકનમાં રસ લેતાં થાય છે જ પણ બહુ જ જરુરી છે.’

આમ બાળકની એક ઇન્દ્રિય સાથે બીજી ઇન્દ્રિયનો વિકાસ થાય છે. શારિરીક રીતે વધુ ચંચળ બાળકો પણ આ રીતે વધુ ફાયદામાં જ રહે છે કારણકે આ સિવાય તેઓની અતિ ચંચળતા

ક્યાં તો તેમને વધુ આક્રમક – તોફાની કે ઝનૂની બનાવતી હોય છે.

૬) શારિરીક રીતે વધુ ચંચળ બાળકોને વધુથી વધુ ખેલકૂદ માટે પ્રોત્સાહિત કરવા તથા સાથે સાથે પ્રાણાયામ અને યોગાભ્યાસ જેવી પ્રવૃત્તિમાં વાળવા. આવા બાળકોને ‘તોફાની-તોફાની’ કહીને ઉતારી પાડવા કરતાં વધુ હિતાવહ એ જ છે કે તેઓ વધુને વધુ ખેલકૂદ અને પધ્ધતિસરની રમતો રમતાં થાય.

આવા બાળકો આગળ જતાં ઉત્તમ કક્ષાના ખેલાડી કે કોચ બની શકે છે. પણ તેમની આ ખૂબીને ‘તોફાની કે ઝનૂની વગેરે’ વિશેષણોથી વારંવાર ઉતારી પાડવામાં આવે તો તેઓનો વિકાસ

રુંધાઇ જાય છે.

૭) બાળકની એક અને ઘણુંખરું એક સાથે બે કે ત્રણ ઇન્દ્રિયથી શીખવાની પ્રકૃત્તિ જન્મજાત હોય છે તેમાં યોગ્ય આત્મિય વાતાવરણ અને સાચો અભિગમ તેમને બધુ નિખાર આપે છે.

૮) હજુ એક બીજી પધ્ધતિએ બાળક શીખે છે તે છે ‘તર્કશક્તિ’ જેની વાત ફરી ક્યારેક.

 

 

2 Comments »

  1. આટલી જ તીવ્રતાથી અવલોકન કર્યું હશે
    આ ‘અવલોકન કાર’ને આ વાક્ય બહુ ગમ્યું .
    ‘અવલોકન’ એ વિજ્ઞાનની પદ્ધતિનું પહેલું પગથિયું છે. જે અવલોકી શકે છે, તે જ શોધ કરી શકે છે.
    અને શોધ ક્રવાની વૃત્તિ પ્રગતિની પારાશીશી છે .

    Comment by સુરેશ જાની — January 8, 2016 @ 1:39 pm | Reply

  2. શું તમે મને હજી પણ ના ઓળખ્યો ?Inline image 1
    બાળવત આનંદમા મસ્ત સુજાને?

    Comment by pragnaju — January 8, 2016 @ 1:48 pm | Reply


RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

%d bloggers like this: