Hiral's Blog

July 18, 2010

જૈન ધ્યાન (“પ્રતિક્રમણ ધ્યાન”)

જૈન ધ્યાનનાં મુખ્ય ઉદેશ નીચે જણાવ્યાં પ્રમાણે છે.

૧. કર્મ – દ્રવ્યોનાં આસ્રવને રોકવાં.

૨. સંચિત કર્મોની નિર્જરાને પ્રોત્સાહન.

આનાથી અમર આત્માની વાસ્તવિક પ્રકૃતિ – અનંત જ્ઞાન, દર્શન , સુખ અને વીર્યનાં ગુણોની અભિવ્યક્તિ દ્રારા પ્રગટ થાય છે.

રોજનાં ધ્યાન માટે લગભગ ૨૦ મિનિટનો સમય લાગે છે જે વધારેમાં વધારે ૪૮ મિનિટ સુધી હોઇ શકે છે. સૌ પ્રથમ શરીરનું શિથિલિકરણ – આસનમાં બેસો. એ પછી પ્રાણાયામ (શ્વાસોશ્વાસ નિયંત્રણની ક્રિયા) કરવી. શ્વાસ લેવો, રોકવો અને ફરીથી શ્વાસ છોડવો. આ ક્રિયાઓનો સમય ૧ : ૨ : ૧ રાખવો. અર્થાત એકથી આઠ સુધીની ગણતરીમાં શ્વાસ લેવો. ફરીથી એકથી સોળ સુધીની ગણતરી સુધી શ્વાસ રોકવો અને ફરીથી એકથી આઠ સુધીની ગણતરીમાં શ્વાસ છોડવો.

આ પ્રાણાયામ લગભગ ૧૨ વખત કરવો. એકવાર જ્યારે તમે શિથિલીકૃત થઇ જાવ ત્યારે તમે પોતાનાં રોજ-બરોજનાં જીવન વિશે સહજતાથી વિચારી શકો છો. પાંચ અણુંવ્રતોનાં વિષયમાં વિચારવા માટે તમે નીચેની બાબતો પર ધ્યાન આપો. જેનો મુળભુત સિધ્ધાંત અહિંસા છે. જેનો ઉદેશ પોતાનાં આત્માને ઉચ્ચત્તર સ્તર પર લઇ જવાનો છે.

ગુરુદેવ ચિત્રભાનુ દ્વારા રચિત “પ્રતિક્રમણ ધ્યાન” (ડિવાઇન નોલેજ સોસાઇટી – મુંબઇ)

૧. હું રત્નત્રયની આરાધના કરું છું.

સમ્યક દર્શન,

સમ્યક જ્ઞાન,

સમ્યક ચારિત્ર.

૨. હું બધા સાથે મૃદુતાથી વ્યવહાર કરીશ.

બધાની સાથે મિત્રતા

ગુણીજનો પ્રત્યે ભક્તિ અને આનંદ

જે લોકો ઉપદેશો પર ધ્યાન નથી આપતાં એમની ઉપર મધ્યસ્થભાવ

દુઃખી જીવો પ્રત્યે કરુણા.

૩. હું બધી વ્યક્તિઓ અથવા વસ્તુઓના વિકિરણ માટે પ્રકાશનું વિકિરણ છું.

હું પ્રકાશ છું અને માત્ર પ્રકાશ જ મારી અંદર આવી શકે છે.

હું અનંત જ્ઞાન છું , હું અનંત દર્શન છું,

હું અનંત સુખ છું, હું અનંત વીર્ય છું.

  • ધ્યાનઃ મુખ્ય કર્તવ્ય સુચી.

૧. સકારાત્મક અહિંસા.

શું હું પોતાના કે બીજા કોઇ પ્રત્યે મન, વચન અને કાયાથી અહિંસક રહ્યો?

શું મેં બીજાઓને હિંસા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું કે અનુમોદના કરી?

શું મેં પોતાનાં વિચારોને બીજાઓ ઉપર થોપવાનો પ્રયાસ કર્યો?

શું મેં પોતાનાં પદ અને સ્થિતિને બીજાંનાં સામર્થ્ય અથવા કમજોરી ધટાડવા-વધારવામાં ઉપયોગ કર્યો?

શું મેં કઠોર વચન બોલ્યાં?

શું હું સ્વાર્થી, ભયભીત, અસુરક્ષિત અથવા પ્રતિસ્પર્ધી રહ્યો?

શું મેં પોતાનાં શરીરમાં આહાર- આદિ દ્વારા હાનિકારક પદાર્થ ગ્રહણ કર્યાં? (વધારે ખાંડ વગેરે)

શું મેં ચલ-ચિત્ર, ટી.વી, પુસ્તકો અથવા કુસંગતિનાં માધ્યમોથી પોતાનાં મસ્તિષ્કમાં હિંસકતાનો સમાવેશ કર્યો?

ક્રોધ, માન અને લોભ પર ધ્યાન આપો.

૨. સત્ય

====

શું હું સ્વયં અથવા બીજા પ્રત્યે મન વચન, કાયાથી સત્યવાદી રહ્યો?

શું મેં બીજાને અસત્ય બોલવા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું કે અનુમોદના કરી?

શું મેં વ્યક્તિગત લાભ માટે મૂળતત્વોને વિકૃત કે અનધિકૃત કર્યાં?

શું મેં મારી ઇચ્છાપૂર્તિ માટે ચાપલૂસી કે બહાનાબાજી કરી?

હું જે પણ કાંઇ બોલીશ સત્ય જ બોલીશ.

પરંતુ હું બધું સત્ય પ્રકટ નહીં કરું. સત્યથી હિંસા ના થવી જોઇએ.

માયા પર ધ્યાન આપો.

૩. અસ્તેય.

શું મેં મન-વચન અથવા કાયાથી એવી વસ્તુ ગ્રહણ કરી જે મને આપવામાં આવી નથી?

શું મેં બીજાને ચોરી કરવા માટે પ્રોત્સાહન કે અનુમોદના કરી?

શું મેં લાંચ લીધી?

અસુરક્ષા પર ધ્યાન કરો.

૪. બ્રહ્મચર્ય

=======

શું મેં મન-વચન અને કાયાથી બ્રહ્મચર્યનું પાલન કર્યું?

શું મેં બીજાને ઇંદ્રિય-વિષયોમાં આસક્ત થવા પ્રેર્યાં કે અનુમોદના કરી?

શું મેં મૈથુની ક્રિયાઓમાં મારી ઉર્જા નષ્ટ કરી?

શું મેં મારી મૈથુની ઉર્જાનો દુરુપયોગ કર્યો?

ઇમાનદારી પર ધ્યાન કરો.

૫. અપરિગ્રહ

=======

શું હું મન-વચન અથવા કાયાથી અપરિગ્રહ રહ્યો?

શું મેં બીજાને પરિગ્રહ અથવા સંગ્રહ માટે પ્રેર્યાં કે અનુમોદના કરી?

શું મને બીજાઓ પ્રત્યે કે વસ્તુઓ પ્રત્યે પરિગ્રહી રાગ છે?

શું મારી ચારે બાજુ એવી વસ્તુઓ છે જે હું ના તો કામમાં લઇ રહ્યો છું અથવા જે હું માત્ર એકત્રિત કરી રહ્યો છું?

શું મેં એવી વસ્તુ ખરીદી જેની મને જરુર નથી?

લોભ અને ઇર્ષા પર ધ્યાન કરો.

2 Comments »

  1. Dear Hiral,

    Very nice blog.. Interesting read. Let me invite you to my blog http://www.madhav.in – but I only write in English.

    If you would like to publish something there in English do let me know, my readers would love it.
    Kind Regards,

    Comment by MADHAV DESAI — July 20, 2010 @ 9:04 pm | Reply

  2. Nice description about PRATIKRAMAN, actually though i am not jain but i am doing pratikraman, the thing i liked most is
    that almost all things are covered under this and in a detail way,at the end of the day, honestly if we answer all these questions to ourself it reminds us our true self and helps us in our spiritual progress.

    Comment by Bindiya — July 29, 2010 @ 1:32 pm | Reply


RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

%d bloggers like this: