Hiral's Blog

June 21, 2010

મન, વચન અને કાયા વિશે ચિંતન-મનન

Filed under: Education,own creation,Spiritual,Thought — hirals @ 11:06 am

ઘણાં સમય પહેલાં એક વાર્તા સાંભળી હતી. પૂજ્ય અજયસાગરજી મ.સા એ ૨૦૦૪માં ચૈત્ર મહિનાની આયંબિલની ઓળીનાં વ્યાખ્યાનમાં એ વાર્તા કરી હતી. વાર્તાનો સાર કાંઇક આ પ્રમાણે હતો કે કબૂતર શાંતિપ્રિય પક્ષી છે. જે સારી વાત છે પણ એ એટલું જ બીકણ પણ છે. જ્યારે બિલાડી એની પર હુમલો કરે ત્યારે કબૂતર ડરીને પોતાની આંખ તરત બંધ કરી લે છે. ક્ષણભર એ ભૂલી જાય છે કે એ મુસીબતમાં છે અને  બિલાડી એ સમય દરમ્યાન જ એને પોતાનો શિકાર બનાવી લે છે. જે શાંતિની ખોજમાં કબૂતર આંખ બંધ કરે છે અને વિચારે છે કે હવે ડરવાનું કોઇ કારણ નથી એ જ વખતે એનું મૃત્યુ થાય છે. આપણે પુરાણોમાં પણ આ વાત સાંભળી છે કે હુમલા વખતે પીછેહટ કરીને ભાગવા કરતાં સામીછાતીએ દુશ્મનોનો સામનો કરવો જોઇએ. પણ આપણે બધાં આજે કબૂતર બનીને આંખ બંધ કરીએ છીએ.

ગઇકાલે સવારનાં સામાયિકમાં મેં મન-વચન અને કાયાની વાત ઉપર ચિંતન મનન કર્યું તો મને આ વાત ઉપર ધ્યાન ગયું. જૈનધર્મનાં સુત્રોમાં મુખ્ય સાર કંઇક આવો હોય છે કે મેં મન, વચન અને કાયાથી પણ જો કોઇ પાપ કર્યું હોય, કરાવ્યું હોય કે અનુમોધ્યું હોય તો તે સર્વે મન, વચન અને કાયાએ કરી મિછ્છામી દુક્કડમ. પણ આજે આ જ મન, વચન અને કાયા તંદુરસ્ત નથી. પછી ક્ષમાની ગમે તેટલી વાતો કરીએ પણ આપણે એ ક્ષમા મેળવવાથી કે ક્ષમા આપવાથી માઇલો દુર છીએ.

સાંપ્રત સમયમાં આપણને દરેકને તબક્કાવાર દિલની લાગણીઓ દુભાય એવાં અનુભવો વધારે થાય છે. એવું થાય ત્યારે આપણે એની ચર્ચા કરીએ છીએ. કોઇ લાગણીશીલ લેખક એવાં અનુભવો લખે પણ છે. ક્યારેક જેને એવાં અનુભવો થયા હોય એને સાંત્વના કે સહાનુભૂતિ પણ મળે છે. પણ તબક્કાવાર આવાં અનુભવો દિવસે ને દિવસે વધતાં જાય છે. શું એનો કોઇ ઉપાય નથી? અને આવાં અનુભવો દરેકનાં જીવનમાં દરેક રીલેશનમાં ઉત્તરોત્તર વધી રહ્યાં છે. આ વાતને કર્મોનું નામ આપીને છટકી જઇ શકાય પણ હવે આપણે પીછેહટ નહિં કરીએ. સામી છાતીએ લઢીશું અને વિજયી થઇશું. કબુતર-બિલાડીની વાર્તા આપણને ખબર છે તો પછી આપણે શું કામ આંખ બંધ કરીને આપણી સામાજિક સમસ્યાઓ સામે નિસહાય બનીને આપણી દિવ્યલાગણીઓ અને પરંપરાઓનું મૃત્યુ થાય ત્યાં સુધી રાહ જોઇએ? નાનપણમાં ભણવામાં આવતું કે માતૃ દેવો ભવ, પિતૃ દેવો ભવ, આચાર્ય દેવો ભવ, અતિથિ દેવો ભવ. પણ આજે અનુભવમાં આવું ભાગ્યે જ જોવા કે જાણવા મળે છે. તો આવી લાગણીઓ લુપ્ત થવા પાછળ શું કારણો છે? આજે મેં આ લાગણીઓ ઉપર ચિંતન-મનન કર્યું. નજરે જોયેલાં અને અનુભવેલાં કેટલાંક અનુભવો પરથી મેં નિદાન તો કર્યું. પણ આ રોગને જડમૂળથી કાઢી કાઢવા માટે તમારા બધાનો સાથ સહકાર જોઇશે. આ રોગ આપણને બધાને લાગુ પડ્યો છે. અને એની સામે આંખ બંધ કરવાથી કે કર્મોની આડમાં છુપાઇ જવાથી આપણી સંસ્કૃતિનું પતન કે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે.

ટુંક સાર કહું તો આપણાં મનને માયોપિયા થયો છે. જીભને ડાયેરિયા થયો છે અને બોડી લાઇફ-લેસ થતી જાય છે.
પહેલાં તો મેં મારી જાતનું નિરીક્ષણ કરીને મારાં મન, વચન અને કાયાના રોગનું નિદાન કર્યું. જો કે રોગ પકડમાં આવ્યો છે પણ એની દવા કે જડીબુટ્ટી શોધાઇ નથી. કોઇ ટોનિક રેડીમેઇડ અવેઇલેબલ નથી પણ આ રોગથી જે ભયાનક પરિસ્થિતિ તબક્કાવાર નિર્માણ થઇ રહી છે એનાં વિશે વિચાર કરીએ તો કદાચ આ રોગને વકરતો જરુર અટકાવી શકાય. અને એટલા માટે જે પણ કંઇ મારી ઉંમર પ્રમાણે છેલ્લાં વીસ – પચીસ વરસમાં જોયેલાં, સાંભળેલાં કે અનુભવેલાં સામાજિક માળખાને અસર કરી રહેલાં આ રોગ વિશે હું વાત કરીશ.

મન વિશે ચિંતન-મનન.
—————————-
ઉદાહરણ તરીકે સંયુક્ત કુટુંબોમાંથી વિભક્ત કુટુંબો માટેનો ઉકળાટ અને એનાં કારણોની ચર્ચા આપણે ઘણી વાર વાંચી છે, સાંભળી છે અને કદાચ અનુભવી પણ છે. ઘણાં એને સ્ત્રીશિક્ષણની દેન કહે છે. ઘણાં એને સહનશક્તિનો અભાવ કહે છે. ઘણાં એને લોકોનું ટુંકું મન કહે છે. બધા પોતપોતાની રીતે સાચા પણ છે. પણ જો આ બધા કારણોની આપણને જાણ છે તો આપણી પાસે એનો કોઇ ઉકેલ કેમ નથી? વાત કુટુંબની હતી અને બધાએ સહન કર્યું. એનાં માઠાં ફળ આપણે બધાં ભોગવીએ છીએ.

પણ આજ ટુંકું મન હવે વધારે ઝેરીલું બનતું જાય છે. અને એનાં ફળરુપે આપણાં સમાજમાં એક સમયે શરમજનક કહેવાતા છુટાછેડાનાં કિસ્સા દિવસે ને દિવસે વધતાં જાય છે. દાખલા તરીકે પતિ ઓછું કમાતો હોય પણ બીજી કોઇ તકલીફ ના હોય તો પણ પત્ની સહજતાથી એ વાત ગૌરવભેર સ્વીકારી કેમ નથી શકતી? હવે એને સહકુટુંબની ઝંઝટ નથી.  ત્યાગ અને બલિદાનની મુર્તિ બનવાનું પણ એનાં ભાગ્યમાં નથી અને છતાં પતિની ઓછી આવક પત્ની માટે અભિષાપ બને છે. ગમે તેટલું સમજવા છતાંય ગૌણવાત મુખ્યવાત બને છે અને ઘણાં સંજોગોમાં તો વાત છુટાછેડા સુધી કે પછી વારંવાર પતિને અપમાનિત કરવા સુધી પહોંચી જાય છે. પહેલાનાં સમયમાં પતિ કદાચ ઓછું કમાતો હોય તો પણ પત્ની પતિનાં ગુણ વધારે જોતી. જેમ કે બીજી કોઇ કુટેવ મારા પતિમાં નથી. હું ભાગ્યશાળી છું એમ જ માનતી. પણ આ જ વાત આજની પત્ની એટલી સહજતાથી સ્વીકારી શકતી નથી.  આવું પતિ માટે પણ  છે. જેમકે પત્ની સાદી, સરળ હોય (આજના જમાનાની ભાષામાં સ્માર્ટ ના હોય) પણ જો લાગણીશીલ હૈયું ધરાવતી હોય, ઘરનાં દરેકનું ધ્યાન રાખતી હોય તો પણ પતિ માટે ગૌણવાત મુખ્ય વાત બને છે. તું ઘરમાં બધાનું કેટલું ધ્યાન રાખે છે એમ વિચારીને એ ક્યારેય પોતાની જાતને ભાગ્યશાળી માનવા તૈયાર નહિં થાય પણ ઉલ્ટું એને પત્ની ગામડિયણ વધારે લાગશે. કદાચ એ બધું સમજતો પણ હશે. સંસ્કારી પણ હશે અને છતાંય વારંવાર એ પત્નીને ઉતારી પાડે એવું બની શકે. તો આવું શા કારણે થતું હોય છે?

આજ ટુંકું મન દુર રહેતાં પરિવારનાં સભ્યોમાં પણ વધારે ઝેરીલું પ્રુરવાર થયું છે. દાખલા તરીકે જો કોઇ પરિવારનો સભ્ય પરદેશથી આવે તો એનાં મનમાં ભારતનું કે દેશનાં લોકોનું જુનું ચિત્ર હોય છે. અમુક લોકો પરદેશની અમુક વાતો મોટી મોટી કરીને બતાવવામાં પણ ક્યારેક કાંઇ કમી નથી રાખતાં. બીજી બાજુ દેશમાં પણ લોકો કાંઇ સાવ સ્થિર થઇ ગયાં હોય એવું તો ના જ બની શકે. ક્યારેક કોઇનાં મનમાં પોતે કાંઇ ઉતરતા નથી જ એવા ભાવથી ખરી-ખોટી વસ્તુનું અણઘડરીતે પ્રદર્શન પણ થાય છે. જે પરદેશથી આવેલા મહાનુભાવોનાં મતે હાસ્યાસ્પદ બને છે. ટુંકમાં “તું નાનો હું મોટો એવો ખ્યાલ જગતમાં ખોટો” સાવ ભુલાઇ ગયું છે.  બીજાં કરતાં વધારે સફળ હોઇએ તો એ વાત આપણાંમાં ગુરુતાગ્રંથી ઉભી કરે છે અને બીજીબાજુ જો કોઇ પોતાનાથી વધારે સફળ વ્યક્તિને મળે તો લઘુતાગ્રંથિ અનુભવે છે. પરિણામે એક સંઘર્ષ ઉભો થાય છે.  પરિવારનાં સભ્યોમાં જ અંદર અંદર ઘર્ષણ ઉભું થાય છે. વિભક્ત કુટુંબો વધારે ને વધારે વિભક્ત થતાં જાય છે. પહેલાં ભૌતિકરીતે અને પછી આત્મીયતાનો નાતો પણ ધીરે ધીરે ઘટતો જાય છે. પણ જો આ વાતની પણ આપણને જાણ છે તો આપણી પાસે એનો કોઇ ઉકેલ કેમ નથી? થોડા વખત પહેલાં મીરાબેનનો પ.મિ ઉપર સુંદર લેખ વાંચેલો. બધાને આ વિચાર ગમ્યો પણ વાસ્તવિકતા કાંઇક જુદી જ છે એવું ઘણાં બધાંએ કબૂલ પણ કર્યું. તો આ વાસ્તવિકતા જુદી કેમ છે?વલ્લ્ભભાઇને બેરિસ્ટરનું ભણવા જવું હતું પણ મોટાભાઇએ જવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી તો પોતાનાં સ્વપ્નાઓનું બલિદાન આપ્યું. પણ આજે આ વાત શક્ય છે? શું વલ્લભભાઇનું જીવન પરદેશ નહિં જવાથી ધુળ થઇ ગયું? પણ ભાઇભાઇ વચ્ચે આવો આત્મીયતાનો નાતો આજે ભાગ્યે જ જોવા મળશે. તો ભાતૃભાવની આવી લાગણીઓ લુપ્ત થવા પાછળ શું કારણો છે? રામ-લક્ષ્મણની વાર્તા ના સાંભળી હોય એવું ભાગ્યે જ ભારતવર્ષમાં બની શકે.

વાત પરિવાર સુધી હતી કે પતિ-પત્ની સુધી હતી કે ભાઇ ભાઇ સુધી હતી ત્યાં સુધી ઠીક છે. આ બધી વાતો કદાચ રોજ રોજનાં ધર્ષણની હતી. દીઠાનું ઝેર એ ન્યાયે આપણે અણદીઠું કરવામાં બધાની સુખ-શાંતિ વિચારી. પણ આજ મન જેણે કૃષ્ણ-સુદામાની વાતો ઘણી વાર સાંભળી છે અને છતાંય આવી આત્મીયતાવાળી મૈત્રીમાટે દરેક જણ આજે તડપે છે. દાખલા તરીકે જો આપણે આપણા મિત્રોને દસ વરસ પછી મળીએ તો પહેલાં જેવી આત્મીયતા કેમ નથી અનુભવાતી? અહિં પણ “તું નાનો હું મોટો એવો ખ્યાલ જગતમાં ખોટો” જાણવા છતાંય લઘુતાગ્રંથી અને ગુરુતાગ્રંથીની દિવાલો વચ્ચે આવી જાય છે એવું ઘણાંએ એનુભવ્યું હશે. કદાચ બંને મિત્રો એ વાત જાણે પણ છે અને છ્તાંય દિલ દુભાય એવું વર્તન થયા વગર રહી શકતું નથી. તો આવું શા કારણે થાય છે? આપણી પાસે એનો કોઇ ઉકેલ કેમ નથી?

વાત મિત્રો સુધી વણસી તોયે આપણે ચલાવ્યે રાખ્યું પણ આવી જ દુઃખી વાત ગુરુ-શિષ્ય પ્રણાલી માટે પણ બની. જે આજે સાવ લુપ્ત થઇ ગઇ છે. કદાચ કોઇ શિષ્યનાં મનમાં ગુરુ માટે આદર હોય તો એનાં ગુરુનો શિક્ષણવ્યાપાર એને એ આદર ત્યજવા પર મજબૂર કરશે. કોઇ ગુરુને શિષ્યો માટે હેત હોય, વિધા એ જ દાન નો ભાવ હોય તો પણ એને એકલવ્ય જેવો એકપણ શિષ્ય નહિં મળે. આપણે આ વિષય પર પણ જાતજાતનાં કારણોની ચર્ચા વાંચી, સાંભળી અને અનુભવી પણ હશે. છતાં આનો કોઇ ઉકેલ આપણી પાસે કેમ નથી? ગુરુ-શિષ્યની લુપ્ત થતી પ્રણાલીને આપણે શિક્ષણવ્યાપાર કહીને ચલાવી લીધી. કદાચ આપણે આ શિક્ષણ ને વધારે વ્યાપાર બને એ માટે ઇંધણ પણ પૂરું પાડ્યું. સાંપ્રત સમાજમાં વધારે ને વધારે ગરીબ – અમીરનો ભેદ અને દેખાદેખી કે ઇર્ષા આ જ શિક્ષણવ્યાપારની દેન છે એવું કહેવું પણ અતિશયોક્તિ નહીં લાગે. નાનપણથી આ શિક્ષણવ્યાપારનાં લીધે બાળકોમાં દેખીતી રીતે જ ભણતરનાં બોજામાં યોગ્ય ઘડતર નથી થઇ શકતું. તોયે આપણે સૌ મુંગા બનીને આ સિસ્ટમમાં સભ્ય બન્યાં.

વાત હજુ અટકી નથી. માતા-પિતા અને સંતાનો વચ્ચે જ્યાં લોહીની સીધી સગાઇ છે ત્યાં પણ આ જ વાત લાગુ પડે છે. માતા-પિતા અને સંતાનો વચ્ચેનાં ઘર્ષણે આપણાં સમાજને વૃધ્ધાશ્રમની ભેટ આપી. શ્રવણની વાર્તાના સાંભળી હોય એવું ભાગ્યે જ કોઇ સંતાન હશે. અને છતાંય એ જ સંતાનો શા કારણે વૃધ્ધાશ્રમનું પગથિયું ચઢે છે?

લોહીની સગાઇ, રોજ રોજનાં ઘર્ષણ આપણને બોજારુપ બનવા માંડ્યા પણ “અતિથિ દેવો ભવ” માં માનનારી આપણી સંસ્કૃતિ ક્યારેક કોઇને મળવાનું થાય તો એમાં પણ ટુંકું મન કરે છે. વગર એપોઇન્ટમેન્ટે કે વગર કામે કોઇના ઘેર જવું આવવું નહિં એ એટલી હદે વધી ગયું છે કે જો કોઇ માત્ર આત્મીયતાથી વગર કારણે ભોળાભાવે મળવા આવે તો પણ આપણું મન “એને જરુર કોઇ સ્વાર્થ હશે” એવું વિચારતાં પણ બે વાર વિચાર નથી કરતું. કોઇના ઘેર માંડ અઢધો કલાક કે કલાક કેમ-છે સારું છે કરવા પ્રસંગોપાત જઇએ તો પણ યજમાન એ સમય દરમ્યાન મોબાઇલ ફોન પર જ એંગેજ હોય એવું આપણે બધાએ અનુભવ્યું પણ હશે અને એવું અપમાનજનક વર્તન કર્યું પણ હશે. વળી આજકાલ મહેમાનનાં સ્ટેટસ મુજબ ઘરમાં જમવાનું મેનુ નક્કી થાય છે એવું આપણે બધાએ અનુભવ્યું પણ હશે. ક્યારેક મળતાં મહેમાનો માટે પણ આવું ટુંકું મન? શું આનો કોઇ ઉપાય નથી?

નાનપણમાં ભણવામાં આવતું કે માતૃ દેવો ભવ, પિતૃ દેવો ભવ, આચાર્ય દેવો ભવ, અતિથિ દેવો ભવ. પણ આજે અનુભવમાં આવું ભાગ્યે જ જોવા કે જાણવા મળે છે. તો આવી લાગણીઓ લુપ્ત થવા પાછળ શું કારણો છે? શું હજુ આપણે આંખ આડા કાન કરીશું? આવી સિસ્ટમમાં સાથ આપીશું? કે પછી આનો ઉકેલ શોધીશું? શું પ્રગતિની કિંમત ચુકવવા માટે આપણે આ દિવ્ય લાગણીઓની કિંમત ચુકવવી પડશે?

મેં આ વાતે ચિંતન મનન કર્યું તો મને રોગ પકડમાં આવ્યો પણ એનો કોઇ ઇલાજ નથી?આપણી જીવનશૈલી એટલી હદે બદલાઇ ગઇ છે કે રોગ વધતો જાય છે પણ એનો કોઇ ઉકેલ આપણને નથી જણાતો. જ્યારે મેં ભગવાનને હાથ જોડીને વિનંતિ કરી કે કોઇ ઉપાય બતાવ ભગવાન પણ કદાચ હવે ભગવાન કાંઇ નહિં કરી શકે એવું મારી અંદરથી જ મને કોઇકે કીધું પણ પછી વિચાર કર્યો કે જો આપણે બધા ભેગા મળીને આ વાતનો ઉકેલ શોધીએ તો? ઉપાય આપણાં દરેક માટે મુશ્કેલ છે. અશક્ય નથી જ.

એંજિનીયરીંગમાં એક વાત પર ખાસ ભાર મુકવામાં આવે છે. “ફાઇન્ડ ધ રુટ કોઝ“. પ્રોબલેમનું મૂળ શોધવું. દેખીતી રીતે જે પ્રોબલેમ દેખાતો હોય એ તો માત્ર મુળ પ્રોબલેમનાં કારણે ઇફેક્ટ હોય એવું બને. દુધ ઉભરાતું હોય તો ફુંકો મારવી એ નરી મુર્ખામી છે. એનો ઉપાય ગેસ બંધ કરવામાં જ છે. કબુતરની જેમ આંખ બંધ કરીને આપણે બિલાડીનો શિકાર ના બની શકીએ. ઉપર જણાવેલાં પ્રોબલેમ્સની આપણને બધાંને જાણ છે પણ એ ખરેખર પ્રોબલેમ્સ નથી. એ તો માત્ર સાઇડ ઇફેક્ટ જ છે. ખરો રુટ કોઝ છે મનનો માયોપિયા. એનો ઉપાય છે કે આપણાં મનની આંખોનો ઇલાજ કરાવવો. માયોપિયા એટલે દ્રષ્ટિની ખામી. આંખની દ્રષ્ટિની ખામી માટે આપણે ચશ્મા પહેરીએ છીએ બરાબર એ જ રીતે આપણે મનના માયોપિયા માટે ચશ્મા કરાવવા પડશે. આંખની ખામીથી તો માત્ર આપણને એકલાને જ તકલીફ થાય છે પણ મનનો માયોપિયા બીજાને પણ ઘણી તકલીફ પહોંચાડે છે. ઉપર જણાવેલાં દરેક સંજોગો આજથી ૨૦-૨૫ વરસ પહેલાં આટલાં પીડાદાયક નહોતાં. પણ મનના માયોપિયાને કારણે આપણે યોગ્ય-અયોગ્યને ત્રાજવે કોઇ પણ વાતને તોળી શકવા પહેલાનાં લોકો જેટલાં સક્ષમ નથી. જો પોતાનું અને પોતાના માતા-પિતાનું નિરીક્ષણ કરીશું તો આપણે બધા કદાચ આ વાતે સહમત થઇશું. પહેલાનાં જમાનામાં સ્ત્રી પતિનાં ઘરની દરેક વસ્તુ અને દરેક વ્યક્તિને સહજતાથી અપનાવી શકતી હતી. પણ આજે એવું નથી. એવું પતિ માટે પણ છે એને ઘરમાં સુખ-શાંતિ જળવાઇ રહે એવી પ્રેમાળ પત્ની કરતાં વધારે ખભે ખભો મિલાવવા વાળી સુશિક્ષિત, સ્માર્ટ કન્યાની તલાશ છે પણ ઘરનાં કામમાં સહકાર આપવામાં પતિને નાનમ પણ આવતી હોય છે. મનનાં માયોપિયાનાં કારણે મુખ્યવાત ગૌણ બને છે અને ગૌણવાત મુખ્ય. પરિણામે સંઘર્ષ વધે છે. આ સંઘર્ષ દરેક સંબંધમાં વધ્યો છે. ક્યારેક આપણાં મનની આંખની ખામી હોય છે તો ક્યારેક સામેની વ્યક્તિની. પણ અંતે સહન બેઉને કરવું પડે છે. ભાગ્યે જ આપણે શાંતચિત્તે કોઇપણ પ્રવૃતિ વગર ધ્યાનની અવસ્થામાં બેસી શકીશું. બોર થાય છે કે કંટાળો આવે છે એ શબ્દ જ બતાવે છે કે આપણાં મનની આંખ તંદુરસ્ત નથી.  કોઇ સ્ત્રીને સંજોગોવસાત જોબ છોડવી પડે કે ધારેલી કારકિર્દી કદાચ ના બનાવી શકે તો એ પોતે પોતાની જાતને બિચારી માનશે. ભગવાન રામને રાજગાદી છોડવી પડી અને ચૌદ વરસનો વનવાસ રાજ્યાભિષેકનાં આગલા દિવસે મળ્યો તોયે ક્યારેય એમણે માતા કૈકયીને કાંઇ ના કીધું પણ આપણે આપણાં પોતાનાં લોકો માટે એક નાનું સરખું બલિદાન પણ હસતા મોઢે નથી કરી શકતાં. કરીશું તો પણ આર્ત-રૌદ્ર ધ્યાન વધારે હશે. અને આવું આર્ત-રૌદ્ર ધ્યાન જ આપણી દિવ્ય લાગણીઓને લુપ્ત કરે છે. મનના માયોપિયાના કારણે આ બધી વિટંબણાઓ આપણને સહન કરવી પડે છે. હવેથી જ્યારે પણ કષાયભાવ પેદા થાય તો મનની આંખ જરા ઝીણી કરીને જોવું જેથી દુરની વસ્તુ આપણને સ્પષ્ટ દેખાય અને સંબંધોની મિઠાશ જળવાઇ રહે.

વચન વિશે ચિંતન-મનન.
————-
આજથી દસ-વીસ વરસ પહેલાંની વાત વિચારીશું કે આપણાં બાળપણની વાત વિચારીશું તો ખ્યાલ આવશે કે પહેલાં વચનનું મુલ્ય ઘણું વધારે હતું. બોલાતી વાણીમાં પણ દરેકનું માન જળવાતું. લાઠીઓ ઉપડતી હતી એની ના નહિં પણ એમાં નાનાં-મોટાનું માન જાળવવું એકદમ સહજ હતું. અત્યારે એવું નથી. આપણને ઘણી છુટ મળી છે ને છતાંય આપણી જીભનો ઉપયોગ કોઇનું દિલ દુભાવવામાં વધારે થાય છે. પહેલાં આપણે કોઇને કાગળ લખતાં તો “સાદર પ્રણામ” થી સંબોધન થતું. પૂજ્ય મમ્મી, પૂજ્ય કાકા, નમસ્તે વડીલ જેવું સંબોધન થતું. પણ હવે આપણે અંગ્રેજીમાં પત્ર વ્યવહાર/મેઇલ કરીએ છીએ જેમાં માત્ર “હાય મમ્મી”, “હલો અંકલ” જેવું સંબોધન હોય છે. વિચારો વ્યક્ત કરવાની શરુઆત જ પહેલાં કેટલી મીઠાશથી અને વિનય-વિવેકથી થતી હતી. આ વાત દરેક વ્યક્તિનાં જીવનમાં દરેક ક્ષેત્રે લાગુ પડે છે. અને એટલે જ કહી શકાય કે જીભને ડાયેરિયા થયો છે. કંટ્રોલ નથી થતો. સ્થળ અને સમયનું ભાન ભૂલીને જીભ પોતાનું કામ ચાલુ જ રાખે છે ડાયેરિયાના દર્દીની જેમ.  માયોપિયાના લીધે પહેલેથી જ મનથી વિચારેલી ઘણી વાત યોગ્ય – અયોગ્યના ત્રાજવે બરાબર તોળાઇ હોતી નથી જ અને બાકીની કસર જીભ પૂરી કરે છે.

કાયા વિશે ચિંતન-મનનઃ
——–—
ભૌતિક સુખ-સુવિધા વધી છે અને એટલે બોડી લાઇફ-લેસ થઇ ગઇ હોય એવું લાગે. હું પોતાની જ વાત કરું તો મેં ક્યારેય મારી મમ્મીની જેમ કપડાં-વાસણ કે કચરાં-પોતાં નથી કર્યાં. લાઇબ્રેરીમાં જવાની આળસે હું ઇ-બુક વધારે પ્રીફર કરું છું. સમયનાં અભાવે નિરાંતે બાલ્કનીમાં છાપું વાંચવાનું બંધ કરીને મેં વરસોથી ઇ-પેપર વાંચવાની આદત કળવી છે. ઘરનું નાનું – મોટું કામ જાતે કરવાનું આજનાં જમાનામાં તબક્કાવાર ઓછું થતું ગયું છે અને સરવાળે આપણે દરેક જણ મશીનની સામે મશીન બનતાં જઇએ છીએ. મારી બોડીને પેરાલાઇઝ્ડ કરવામાં હું થાય એટલો સાથ આપું છું અને આવું આપણે બધાં જ આજે કરીએ છીએ. કદાચ આપણાં શરીર પહેલાંનાં લોકો જેટલાં ખડતલ નથી. પણ આપણે પોતે શું આ બોડીને પેરાલાઇઝ્ડ થતી ના બચાવી શકીએ? યોગ્ય શારિરીક શ્રમ જ્યાં જરુરી છે ત્યાં આપણે ના કરી શકીએ? ઘાટીઓની રામાયણ ને પારાયણ કરવા કરતાં ઘરનાં દરેક વ્યક્તિ શું ઘરકામમાં સાથ ના આપી શકે? આપણે વાસીદું કે હાથથી ઘરઘંટી ચલાવવાનાં કામ તો નથી જ કરવાનાં. પણ ઘરનાં કામ જાતે કરવામાં યોગ્ય વ્યાયામ મળતો હોય તો આપણે સ્ત્રી-પુરુષનાં ભેદ ભુલીને ઘરમાં હળીમળીને કામ ના કરી શકીએ?

હવે પ્રશ્ન એ થાય કે જ્યારે હું જુનાં સુત્રો પ્રમાણે આ મન, વચન અને કાયાની વાત વિચારું તો એ પહેલાં જેવી સહજ નથી. પહેલાં તો આ મન, વચન અને કાયાને મારે તંદુરસ્ત કરવા પડશે. પછી જ હું કોઇ પણ પાપથી પરિહરું એમ કહી શકીશ. આ વાત આપણને દરેકને લાગુ પડે છે એવું નથી લાગતું?

સોર્સઃ પ્રો. મરડિયા સાહેબ સાથેના સત્સંગને આધારે

 હવેની આવતી પેઢીઓ પાસે કલ્પનામાં નહિ હોય એટલી ભૌતિક સુવિધાઓ હશે, મનોરંજનના સાધનો હશે પરંતુ એની કિંમત સાટે એમણે પોતાના મનની શાંતિને ગીરો મૂકી હશે. — વિન્સ્ટન ચર્ચિલ

©Hiral

13 Comments »

  1. Truly said : We have to correct our Mind, Speech and Body. Our Mind is roaming endlessly, always indulging in some information, entertainment or conversation. If we don’t have anything to feed mind with, we become scared. How many of our new generation can actually stay quite – doing nothing ? (It is considered highly in Zen – sitting quite – doing nothing is a kind of Dhyan only. Only those who are at higher plane can stay in that state without getting bored, irritated).

    Once Mind is corrupted, Speech is just the outer manifestation of that. With Body again, can’t agree more with your thoughts. We all have become weak compared to our previous generation. Proper Shram (work) is very much required to sustain a healthy body. I have observed all Saturdays and Sundays that I feel lethargic even after taking 10 hours of sleep (and doing nothing throughout the day !) The solution is simple, only if we follow it.

    Comment by Uday Trivedi — June 21, 2010 @ 12:18 pm | Reply

  2. એક ખૂબ સરસ મનનીય લેખ. આ ઉંમરે આટલું ગહન વિચારવું તે પ્રશંસનીય છે. ગીતામાં ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ કહ્યું છે કે મનુષ્યની મુક્તિ કે બંધનનું મુખ્ય કારણ મન છે. આપણાં બધાં જ સુખદુઃખનું મૂળ આપણા મન પર અવલંબિત છે.કવિ ભલે કહે કે ‘રે મન સુરમેં ગા..’ પણ જાણે અજાણે આપણે બેસુરૂં જ ગાતા હોઈએ છીએ.

    Comment by Bhajman Nanavaty — June 23, 2010 @ 3:46 pm | Reply

  3. ભજમનભાઇની વાત સાથે સન્મત છું…
    હકીકતે સો સારી વાત જાણવી..વાંચવી..બોલવી..એ બધા કરતા એક સારી વાતનો અમલ કરી શકાય તો એ કોઇ પરિણામ લાવી શકે….બાકી તો પોથીમાના રીંગણ જેવું. અને છતાં એ પણ બિનજરૂરી છે એમ કેમ કહી શકાય ?

    આપણે કેટકેટલું જાણતા હોઇએ છીએ…સમજતા હોઇએ છીએ….પરંતુ દરેક વાતનો અમલ ?
    જોકે સંપૂર્ણ અમલ ન થઇ શકે તો પણ થોડો ઘણો જરૂર કરી શકાય. અને ભૂલ થતી હોય ત્યારે બે ક્ષણ થોભીને વિચાર કરવા જરૂર રોકાઇ શકાય અને અન્ય કોઇને નહી પણ જાતને સુધારવાની દિશામાં એક પગલું આગળ જરૂર ભરી શકાય..
    હીરલ..અભિનંદન..સુંદર લેખ.

    Comment by nilam doshi — June 23, 2010 @ 7:18 pm | Reply

  4. બહુ મનનિય લેખ.અભિનંદન.

    Comment by Harnish Jani — June 23, 2010 @ 10:14 pm | Reply

  5. શ્રી હિરલબહેન,

    આપના બ્લોગની આજે પ્રથમ વખત જ મુલાકત લીધી. આપનું મન, વચન અને કાયા વિશેનું ચિંતન – મનન ઘણું જ અદભુત છે. આપે મારા બ્લોગ ઉપર પધારીને કૃપા કરી તે બદલ ધન્યવાદ. માયોપિયા વિશે જાણવા મળ્યું .આ માયોપિયા અદભુત રોગ છે. તેનાથી બચવાનો કોઈ ઉપાય મને દેખાતો નથી. હવે, બધું માયા ઉપર છોડ્યું છે. અલબત માયાના પાશમાંથી લગભગ કોઈ બચ્યું નથી. માયાને જે વશ થઈ જાય તેને જીવ કહેવાય અને માયાને જે વશમાં રાખે તેને ઈશ્વર અથવા તો જિવન કહેવાય. આ તો વેદાંતની ભાષા છે, કોઈએ ખોટું ન લગાડવું હો ને..

    Comment by atuljaniagantuk — June 24, 2010 @ 12:16 am | Reply

  6. આ બધા મનના ખેલ છે. તમારા વિચારો અને મનન કાબિલે દાદ છે.
    કદાચ તમને એક જર્મન / કેનેડિયને વિશ્વના બધા ધર્મોના અભ્યાસ અને જાત અનુભવ પરથી અપનાવેલી પદ્ધતિ વિશે જાણવું ગમશે. હું તેને અમલમાં મૂકવા કોશિશ કરું છું , અને મને તો અ-વિચારી થવું એ સાવ સીધું, સરળઅને જ્ઞાનના કશા ભાર વગરનું લાગવા માંડ્યું છે.

    એમના પુસ્તકનો અનુવાદ કરી રહ્યો છું . રસ પડે તો …

    http://gadyasoor.wordpress.com/power-of-now/

    Comment by સુરેશ જાની — June 24, 2010 @ 3:12 am | Reply

    • Respected Sureshbhai,

      “Power of Now” is really very powerful book which has the capacity to transform oneself. Each sentence of that book has that power. I would recommend everyone to read it. I have recently bought Gujarati translation of the book for my parents. However, sometimes the real beauty and meaning is lost in translation. I wish everybody can get the benefit of reading your translation to get the message of Eckhart Tolle.

      Comment by udaytrivedi — June 24, 2010 @ 8:50 am | Reply

    • મને એ અનુવાદિત ચોપડીની વિગત આપશો? અનુવાદક/ પ્રકાશક?

      જેને હું અનુવાદ કરું છું; તેમાં રસ હોય તે, ઈમેલ દ્વારા મારો સમ્પર્ક કરી શકે છે .

      sbjani2006@gmail.com

      ભાઇશી ઉઅદતન ત્રિવેદીએ જણાવ્યા મુજબ આ અદભૂત ચોપડી સાવ સરળ રીતે અને જ્ઞાનના કોઈ ભાર વિના આંતરિક પરિવર્તન લાવી શકે છે. કબીર અને નાનક સાવ સામાન્ય માણસ હતા; અને છતાં એમણે કોઈ ભાર વગર જીવન જીવવાની ફિલસુફી આત્મસાત કરી હતી.
      મરીઝ્નો એક શેર

      જિંદગીને જીવવાની ફિલસૂફી સમઝી લીધી
      જે ખુશી આવી જીવનમાં, આખરી સમજી લીધી.

      બહુ જાણીતા નહીં , તેવા કવિ શ્રી. મનોજ મુનિ ની એક રચના
      કોણ બોલે ને કોણ સાંભળે, કોઇને ક્યાં કોઇ સમજે રે!
      બોલ વિનાના શબ્દ બિચારા, હોઠે બેસીને ફફડે રે! – કોણ બોલે ને….

      પો’ ફાટે ને સૂરજ ઊગે, ઝાકળમાં થઇ લાલંલાલ,
      ઝળહળતી આભાદેવી સારી, રાતની વેદના અપરંપાર,
      આંખ રાતના કરી જાગરણ, આશ કિરણને શોધે રે!
      પાંપણથી જ્યાં સ્વપ્ન રાત્રિના, ઓગળવા તરફડતા રે ! – કોણ બોલે ને….

      સાંજની લાલી મેઘધનુષમાં રંગ સૂરજના ગણતી રે!
      સાત રંગ જોઇ હૈયું જાણે, કામળી રાતની ઓઢે રે !
      જોતી રહી એ આભની આભા, રંગ મળ્યા ના માણ્યા રે !
      આનંદો મન વનફૂલે જ્યાં ઉપવન કોઇ ન થાતા રે ! – કોણ બોલે ને….

      શ્યામલ નભના તારા વીણજે, અઢળક વેર્યા સૌને કાજ,
      ચાંદ સૂરજની વાટ ન જોજે, ઊગે આથમે વારંવાર.
      દુઃખ અમાપ ને સુખ તો ઝીણાં, સત્ય કોઇ ક્યાં સમજે રે!
      ચૂંટજે ઝીણા તારલીયા, તારી છાબે ના એ સમાશે રે! – કોણ બોલે ને…

      Comment by સુરેશ જાની — June 24, 2010 @ 6:31 pm | Reply

  7. નમસ્તે,

    બધાનો ખુબ ખુબ આભાર મારાં ચિંતન-મનનમાં જોડાવા બદલ.

    @સુરેશ અંકલ :
    જરુરથી આપ મને પાસવર્ડ આપજો. સમય મળ્યે જરુરથી વાંચીશ. આપનો ખુબ ખુબ આભાર મારા બ્લોગની મુલાકાત લેવા બદલ. તમને મારી “કોયડો” કવિતા પણ વાંચવી ગમશે.

    લિ.

    હિરલ.

    Comment by hirals — June 24, 2010 @ 8:40 am | Reply

  8. હિરલ બેન આપના બ્લોગને ગુજરાતી બ્લોગ્પીડિયા બ્લોગ એગ્રીગેટર માં સામેલ કર્યો છે મુલાકાત લેશો http://rupen007.feedcluster.com/

    હિરલ બેન આપને ગરવા ગુજરાતીઓનું નેટજગત ગ્રુપમાં જોડાવા આમંત્રણ છે .મુલાકાત લેશો http://groups.google.co.in/group/netjagat

    Comment by Rupen patel — June 27, 2010 @ 2:23 pm | Reply

  9. […] મન, વચન અને કાયા વિશે ચિંતન-મનન ( હીરલનો બ્લોગ ) […]

    Pingback by ( 430) હિરલ શાહ અને એમના સ્વપ્નનું સર્જન ઈ-વિદ્યાલય ( એક પરિચય ) | વિનોદ વિહાર — April 16, 2014 @ 11:51 pm | Reply

    • Thank you very much uncle.

      Comment by hirals — April 16, 2014 @ 11:58 pm | Reply


RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

%d bloggers like this: